Konzept
Romanistik
Interkulturalität
Interdisziplinäre Perspektiven
Frankreich interkulturell
Francophonies
  Maghreb
  Afrique subsaharienne
  Amérique du nord
 
Italien
Portugal/Brasilien
Kastilien/Katalonien
Rumänien
Schweiz

 

HOME >

Canton de Bordeus

Un Canton de Bordeus

Pensadissas a l’entorn de l‘universalitat de la literatura occitana modèrna e contemporanèa

L‘idèa d’universalitat, dins l’encastre dels estudis literaris, fai pensar a çò que Goethe diguèt tocant la Weltliteratur – per lo mens quora las causas s’espepisson a partir d’un punt de vista especific als paises de lenga alemanda. En França, o sabem, l’universalitat fai nàisser d’autras associacions. Çò que vòl pas dire necessàriament que i aja d‘efièch mai d’una universalitat, l’una alemanda, per exemple, l’autra francesa. Al Goethe de l’atge madur i agradava pas gaire lo particularisme dels pichòts Estats de l’Alemanha esparpalhejada, mentre que simpatizava fòrça amb l’ande cosmopolitic de l’esperit francés que s’espandissiá, dempuèi de sègles, a partir de París. „Dau mai anam, çò diguèt lo Goethe al sieu secretari Eckermann, lo 31 de genièr 1827, dau mai vesi que la poesia aquò’s lo patrimòni de l’umanitat e que se manifesta en tot luòc e en totes los tempses dins l’èime de centenats e de centenats d’èstres umans (...) d’abòrd que çò que se ditz literatura nacionala ditz pas pus grand causa (...) avem totes lo dever de portar pèira a-n-aquesta espelida.“(cf. Seidler, Herbert 1969, 846). Es vertat çaquelà que voliá pas la victòria totala de la cultura universala entre totas, aquel Goethe que deviá se remembrar de las luchas antifrancesas del Sturm und Drang. Voliá l’escambi e la competicion liura e pacifica de las culturas segon los principis de la concurréncia al nivèl de la vida borgesa del moment. Cadun portariá la siá pèira a l’òbra comuna de la cultura umana, aital soscava lo grand poèta de Weimar. Benlèu, un jorn, la literatura alemanda prendriá la plaça primièra. S’es pas uèi, serà deman, coma dirà un autre gèni. De tot biais, segon lo Goethe, Euròpa, vòl dire las grandas culturas europencas, jogarián un ròtle de gavidaire e de baile-pastre dins los rescontres universals. [1]

Ne vaquí una de las idèas mèstras del sègle XIX: cal que los localismes e los etnocentrismes s’escafen davant l’avançada de çò planetari. Per çò qu’es d’aqueste sicut, Marx e Engels faràn rampèl a Goethe. [2] Sabem, pasmens, que lo sègle XIX es a l’encòp tanben lo qu‘afortís la dignitat de las literaturas nacionalas, mai que mai quora se tracha de las literaturas que se sentisson puslèu jovas e pichòtas, es a dire ligadas a de societats s’adralhant a l’unitat o a l’emancipacion politica. Es solide que i a aquí una contradiccion fonsa; se sap tanben que la lucha entre los dos principis que congrean aquesta contradiccion s’esperlònga fins a l’ora d’ara. A la mondializacion culturala ont mestrejan las literaturas „grandas“ apiejadas sus de lengas de difusion vasta e assegurada s’opausa un santfum de produccions „regionalas“ que la critica internacionala las saluda, de còps, amb estrambòrd coma remedi a l’uniformizacion generala – mai que los escrivans d’Africa o d’Asia se fagan legir en anglés o en francés o que, per lo mens, las literaturas pichonetas sián reviradas dins una lenga de las grandas. Perdeque, aquò se sap, la dependéncia del mercat del libre es generala.

Quina serà alavetz la plaça de la literatura d’òc dins la bibliotèca infinida de la Weltliteratur ? La formula magica porgissent à l’escrivan lo poder d‘agandir l’universalitat, sembla a posita: cal ajónher un nivèl de generalitat tematica e mai de perfeccion formala pro naut perdeque los òmes de la tèrra tota se pòscan acampar davant lo cap-d’òbra en l‘admirant e mai en descobrissent d’amiras desconegudas de çò que mai o mens totes pensan e sentisson. Aquò val en plen per l’Atge mejan dels Trobadors que representa un patrimòni reconegut e valorizat d’Euròpa. Non pas soncament a l’epòca de Dante, de Ramon Llull e dels cantaires de Galícia. Lo romantisme d’un pauc pertot foguèt pivelat per la literatura d’òc medievala, Goethe tanben. E encara uèi son presents, los trobadors, sul mercat del libre e del disc. Se’n fai mencion dins totas las istòrias de la literatura francesa de tal biais que la lenga d’òc, segon lo vejaire d‘una bona part del public internacional d’uei, representa una varianta medievala del francés, varianta escantida dempuèi longtemps coma tantas curiositats del passat. Los trobadors nos an daissat fin’amors coma eiretatge, e tanben lo remembre nostalgic de l’escrancament de la siá civilizacion „brillante“, çò que noirís uèi las parlicadas de la politica culturala e tanben l’inspiracion de maitas colhonadas „fantasy“ [3] .

Per çò qu’es de las produccions postmedievalas, aquò’s quicòm mai. Sembla pas que la literatura d’òc moderna e contemporanèa siá dintrada dins lo repertòri del saber internacional tocant las literaturas de la tèrra. Lo premi Nobel per Mistral ? Vòli plan crèire que lo mond cultivat n’aja ausit parlar. Mas que i aja un esperlongament de vida literária en occitan dempuèi los grands sègles dels Trobadors fins a l’ora d’ara, aquò se sap pas, çò’m par, en defòra dels quites ròdols d’iniciats que l’AIEO n’es un. Dins las librariás d’Euròpa trapatz los escrivans d’India e de China; los Africans se vendon e los Maghrebins tanben. I a los Catalans revirats e publicats a Francfòrt, Mercé Rodoreda en çò de Suhrkamp e Josep Vincenç Foix en çò de Vervuert. Per çò qu’es de la literatura d’òc, malgrat d’unas reviradas mai o mens confidencialas, a servat lo sieu estatut de clandestinitat. Internet presenta l’occitanisme d’un biais mai o mens folkloric. De l’Atge mejan als Fabulous Trobadors. De literatura modèrna e contemporanea, pas gaire.

Aquò, consí s’explica ? Me diretz que la França oficiala, dempuèi lo sègle XVI, fai pesar una capa de plomb sus totas las manifestacions culturalas que dintran pas dins las nòrmas establidas per lo centralisme nivelaire, aquela especialitat de l‘“exagòn“ quasiment unica en Euròpa. Uèi, mentre que França jòga la carta del multiculturalisme per s’aparar de l’assalida anglo-americana, contunha d’avalir las siás lengas minoritàrias. Lo vièlh mespretz e lo vièlh silenci foncionan encara. Quora la recension d’un volum de Verd Paradis (revirat en francés) parèis dins Le Monde, lo legeire assabentat reconèis a pro pena lo grand Max Roqueta, d’abòrd que li sembla que dins lo diari se parle pas que d‘una pichòta glòria locala. [4] Es solide que, aquí, es l’ideologia mèstra del centralisme parisenc que s‘afòga. Mas s‘i mescla tanben una logica plan enrasigada dins las tradicions universalistas de França e d’Euròpa. Lo contrari de la Weltliteratur, Goethe o diguèt al sieu secretari Eckermann, aquò’s la literatura estrechament nacionala e nacionalista. Es pas lo localisme coma tal que se’n cal mesfisar: dempuèi Rousseau, tantes escrivans coneguts de pertot en Euròpa an parlat del campestre e del vilatge dins d’òbras d’elèit. Mas la bona dralha se perd tanlèu cantatz la glòria del terraire per aparar la nacion, lo país, la patria quina que siá. Aimi mon vilatge mai que ton vilatge; aimi la França mai que tot. Vaquí lo regionalisme „estrech“ qu‘agrada pas tanpauc als occitanistas. Pasmens, maites nos avem pogut mainar qu‘i a de tèxts d’inspiracion patriotica que vos tustan al fin  fons de la sensibilitat e mai siátz un legeire o un escotaire del defòra. Pensi a las lausenjas del Gascon en çò de Guilhem Ader, a l’invocacion de l’anma del país dins lo Calendau de Mistral, a las cançons de Martí e de Patric. Vos vau parlar d’un país que vòl viure. Tot depend del vam poetic e de çò que vòli apelar la dignitat de la vision. Lo patriotisme pòt poirir dins lo fascisme, pòt èstre tanben una sorga d’inspiracion autentica e fonsa tant coma de grandas tematicas reconegudas coma universalas que son l’amor, la contestacion socio-politica, lo trabalh, la mòrt, la solesa, lo sòmi etc. [5] Quin que siá lo sorgènt d’ont raja la poesia, se l’aiga es linda, lo legeire estrangièr se congosta en descabestrant la siá intelligéncia critica (e autocritica) amb l’ajuda de çò desconegut.

Cal pesar tanben l’argument del provincialisme. Per maites coneisseires de las literaturas, pas soncament en França, las literaturas „marginalas“, „pichòtas“, „joves“, patisson totas d’un handicap que ne demesís la qualitat. Legissem en çò de Hédi Bouraoui quora parla de Montréal e de Paris que „la centralisation produit un mouvement de rejet qui porte en lui des signes négatifs d’infériorisation des produits de la péripherie. Bientôt, la périphérie ne produit plus, sinon pour le centre; elle n’existe plus en tant que lieu, seulement en tant que qualité inférieure.“ (Bouraoui, Hedi 1996, 54). Çò que fai sofracha a las literaturas minoritàrias, mai que mai en França, aquò’s la fòrça e l’autonomia de las institucions o, per enregar la rega de Pierre Bourdieu, del camp literari. Vaquí çò qu’escriguèt Jacques Dubois en destriar França e Francofonia:

Hors du réseau central, la vie littéraire est réduite et (...), si d’aventure elle s’anime, elle est aisément vouée à démarquer avec retard les phénomènes parisiens. D’emblée, il faut cependant noter que cela vaut surtout pour les provinces françaises. On sait que, dans d’autres pays où le français se parle, il existe une production dont le statut d’autonomie fait sans doute problème mais qui n’est pas simplement absorbée par l’institution centrale.(Dubois, Jacques 1978, 135)

Consí escapar a la mecanica qu’aparelha çò marginal amb çò inferior ? Una responsa possibla es la que afortís que i a una dignitat del retard provincial. Per los felibres, la saviesa enclausa dins l’estacament a las tradicions localas fai balanç a las limitacions de la vida en defòra de París. D’abòrd que lo messatge mistralenc presicant l’armonia cosmica val per l’eternitat, cal pas se lanhar de la modestia globala de las letras d’òc. La quita existéncia de la literatura terradorenca, amb çò que caup de remembres e de pantaisses, sufís per balhar la consciéncia bona als manteneires. „Ainsi se trouve créée une sorte d’espace spirituel supérieur aux variations de l’histoire et indépendant d’elles, dans lequel chaque homme peut respirer, auquel il peut participer et qui l’aide à s’éterniser en quelque sorte.“ (Decremps, Marcel 1975, 89). S’es vist que l’autocelebracion felibrenca pòt despertar de ressons dins l’airal de la romanistica internacionala. Universalitat un briconèl dobtosa que s’espompissiá dins l’enquista entrepresa pel Sénher André Ariès, en 1986, per „attirer l’attention des intellectuels provençaux, français, étrangers, sur la perennité de notre langue qui fut à l’origine de la koiné des troubadours et par là même le substrat de notre Civilisation dont elle n’a cessé d’être le témoin et parfois l’artisan de l’évolution“ (Ariès, André 1992, 136). La capitada de l’enquista (175 responsas d’universitaris de 28 paises) mòstra que la responsa felibrenca, se  derrevelha pas pus los estrambòrds d’un còp èra pòt comptar encara sus de vièlhas simpatias abarrejadas d’indulgéncia.

Al tradicionalisme felibrenc fai contrast una amira que mòstra l’istòria de la literatura occitana segon lo vai-e-vèni d’una lucha permanenta, d’un sègle a l’autre, de la cultura dominada contra la mòrt e l’aclapament que la centralizacion i manda. Lucha que, al vejaire de Carles Camprós, fai petar las bòlas del nacionalisme o del regionalisme per se pausar d’un biais esclusiu al servici d’una lenga menaçada.

„De nos jours, l’idée de nation, telle que l’entendit le XIXe siècle, semble si fortement démonétisée qu’il y a bien peu de chances pour que ce qui ne s’est point produit au cours de dix siècles d’histoire puisse se réaliser dans un avenir quelconque. Il semble donc bien acquis que les lettres d’oc ne sauraient être à aucun titre considérées comme un phénomène de caractère national. (...) En quoi consiste donc l’originalité propre de la littérature occitane ? Essentiellement en ce qu’elle est la littérature d’une langue. Le fait unique en qui réside son unité, c’est le fait de la langue.“ (Camproux, Charles 1953, 6 s.).

Se lo pensament de la lenga fai son nis al centre del trabalh creator en çò dels escrivans d’òc, s’i apondon tanben de sorgènts d’inspiracion que naisson del jòc de las fòrças socio-politicas. Segon la conception que mestreja dins la Nouvelle Histoire de la littérature occitane, cal que la lenga s’apare en prenent en compte la vida totala de la societat miègjornala que los Franceses desconèisson. „Toutes les oeuvres d’oc s’inscrivent sur un fond de devenir collectif, qu’il s’agisse d’une situation d’indépendance politique, de cheminement vers l’unité ou au contraire de dispersion, de dépendance et de provincialisation.“ (Anatole, Christian/ Lafont, Robert 1970, T. 1, 9). Per seguir una idèa centrala de Robert Lafònt que treva lo teissut narratiu del grand roman de La Festa en se fasent manifesta tanben, d’un biais indirècte, dins l’òbra sientifica de l‘autor, se diriá que la literatura d’òc dels tempses modèrns seguís las dralhas d’una desirança fòrça mai concreta que la que ne parlan Deleuze e Guattari dins l’Anti-Oedipe. Desirança d’una França desliurada de las ipotecas centralizairas e s’acordant ambe las siás tradicions autenticament democraticas, e mai desirança d’una istòria mens inumana d’Euròpa e del mond. Aicí, l’universalitat de la literatura d’òc ven sinonim d’umanisme revolucionari.

D’autres coneisseires d’elèit coma Fausta Garavini e Felip Gardy an joslinhat mai que mai çò que li semblava una deca fondamentala dins l’istòria literària d’òc, quicòm d’incomplet e de mancat que los empachava pas d’ajónher, tot comptat e rebatut, a una vista fòrça positiva del vam creador noirit per aquela mena de patologia culturala que li pausavan l’etiqueta de diglossia literària (cf. Garavini, Fausta/ Gardy, Philippe 1984). Segon lo Felip Gardy, una dialectica de mòrt e de respelida s’inscriu dins quasiment totas las òbras d’òc modèrnas en representant lo testimoniatge mai vesedor de l’alienacion que los escrivans ne son las victimas. Pasmens los malastres de l‘istòria porgisson tanben als mai provesits de talent l’escasença d’escapar a la siá condicion en la traucant per una consciéncia de las agudas que congrèa d’escrituras innovadoras.

 „Mort et résurrection: non pas dans le sens d’une croyance nécessaire ou d’une hantise à laquelle il serait impossible d’échapper, mais à la manière d’un concours de forces contradictoires, entre équilibres et déséquilibres permanents qui organisent les mots et les discours.“ (Gardy, Philippé 1996, 20).

Aital s’entamena, segon lo Felip, aquela cèrca dels mots que fai dintrar l’escrivan cercaire tot drech dins los tèisses secrets del lengatge del biais que la misèria dels marginals e provincials ven vertut universala. Universalitat doncas desliura d’idealisme armonizaire, fargada de contradiccions, d’estrifaments, de traucadas e que fa nàisser d’escrituras a l’encòp monstruosas e grandiosament modèrnas. Las Letras d’òc semblan èstre trevadas per un grand projècte enrasigat dins lo subconscient collectiu e bastit sus l’idèa d’un auvari que lo passat tot en pòrta los estigmata e que i cal cercar remèdi en netejant la cultura dominada de totas las siás dècas ideologicas e esteticas fins al jorn ont la literatura esparpalhada „en archipel“ (cf. Gardy, Philippe 1992) mas se salvant per l’originalitat del sieu trabalh sus los poders del lengatge aurà agandit un nivèl d’universalitat ont poirà impausar lo respècte a la rèsta del mond e mai que mai a França. Gràcias a un jòc dialectic d’enrasigament e de „deterritorializacion“ los escrivans d’òc se dobrisson las pòrtas d’un barroquisme sinonim d‘una libertat sens bolièras (cf. los estudis de Clara Torreilles, Joan-Maria Auzias e Felip Gardy dins Gardy, Philippe/ Pic, François 1990).

Es de bon vèire que dins totas las endrechièras argumentativas qu’acabam de ne faire mencion i a un immens vam apologetic que se justifica còp sec per la necessitat de corregir las farlabicas de l’istòriografia literària francesa sens imitar la regression felibrenca. Apologia, ben segur, que afortís e bota en relèu çò que la literatura d’òc caup de rafinament estetic e de dinamisme. Me demandi çaquelà se lo temps es pas vengut ont se caldrà destacar de la vièlha tissa (tan comprenabla, çaquelà !) de voler redemir o reabilitar la literatura d’òc. Çò que naseja quasiment mai dins los estudis tocant las òbras modèrnas e contemporanèas aquò’s una volontat d’apregondir l’estudi dels ligams entre las doas literaturas mai importantas de França estacadas l’una a l’autra per tota una istòria de dominacion e de resisténcia del biais que se correspòndon sens que l’una disparesca dins l’autra. „Ce serait une erreur de juger les auteurs occitans en fonction de la seule littérature française.“ (Rouquette, Jean 1963, 10). Soi plan d’acòrdi. Aquò me daissa pensatiu, pasmens, qu’entremièg los grands especialistas de la literatura d’òc modèrna e contemporanèa i aja pas gaires  que lo sieu domeni de recèrca s’espandiga un bocinon en defòra dels cinc grands dialectes de la lenga. Los estudis de literatura occitana espepissan en primièr e mai que mai de problèmas de literatura occitana. Me diràn qu’aquò es normal d’abòrd qu’aquò se passa sempre aital dins las istòrias literàrias d’endacòm mai, sustot quora se tracha de culturas en situacion conflictuala. Dins las istòrias de la literatura catalana, per exemple, parlan pas brica d’escrivans castelhans; per çò qu’es dels especialistas quebequeses que fan lo panoramà de çò que s’escriu lo long del Sant Laurenç, se sap plan que se’n chautan reialament dels escrivans anglofòns del Canada e dels Estats Units, e mai dels Franceses tanben. Va plan. Vòli creire que los pichòts s’engenhen a se faire vèire en se pausant luènh dels grands. Me sembla çaquelà que l’istòria literària, dins l’encastre occitan e occitanista, ganhariá fòrça en se durbissent a l’intercultural. Pensi pas a un comparatisme segon la mòda vièlha (del tip „La Provence et le Félibrige chez Daudet et Zola“), si ben a l’estudi de l’espelida, dins un moviment de durada longa, de las nòrmas e antinòrmas culturalas que trabalhan la societat francesa postmedievala en orientant las endrechièras de las doas literaturas.

Vertat es que Robert Lafont e d’autres (COEA, Amiras) an parlat de França en ne prepausar un imatge autre (cf., p. ex., Lafont, Robert, 197O). Mas aquò se faguèt mai que mai dins l’amira de la politica, de l’istòria, de l’economia. „D’alienacions istoricas en França, n’i a doas que van cotria: la dels destins periferics, lo breton, lo basc, lo còrs, l’occitan, etc. e la de la Nacion França.“ (Lafont, Robert 1996, 65). Los estudis de Lafont tocant l’epopèa medievala mòstran plan consí se nosan los ligams entre las literaturas d’òc e d’oïl (cf. Lafont, Robert 1999). Mas quora parla de literatura francesa modèrna s’acontenta de botar en relèu la carga polemica que descadenan d’òbras coma Tartarin de Tarascon contra l’èsser-autre del Miègjorn. A l’ora d’ara, la literatura francesa se diriá que representa encara, dins l’encastre de las criticas de França, un patrimòni de l’umanitat tota que degun i gausa pas tocar. Es evident que cal pas comptar sus la naissença d’unas tendéncias d‘autocritica al nivèl de la vida intellectuala parisenca. Long del sègle XX, los vams iconoclastas an sempre respectat l’esséncia universala e universalista. L’anticonformisme marxista se despatolha fòrt plan quora se tracha de reversar los monuments sens escafar lo sentit universal „à la française“ de l’òbra. La psicanalisi tanpauc pausa pas cap de problèma. En dessenhant lo retrach d’un Balzac borgés o en fasent lo torn d‘un Flaubert vist coma nèci de la familha, los critics causisson automaticament un punt d’amira d‘ont França e l’umanitat se destrian pas gaire. Me sembla pasmens que la literatura d’òc, cotria amb las literaturas de çò que se ditz la francofonia, poiriá ajudar a faire comprene que l’universalitat, en França (e pas soncament aicí) pertanh a d’ideologias enrasigadas dins l’istòria e que lo discors universalista e mai lo discors nacionalista son de bessons.

I a pas encara fòrça ensages s’adralhant dins lo sentit d’una reflexion interculturala orientada a l’encòp de cap a França e Occitania. Es malaisit de ne destoscar quitament en defòra de l’exagòn. Los romanistas amb d’Alemands coma capdavantièrs, pensi a Voretzsch, a Eduard von Jan, an volgut dintrar dins la logica tradicionalista de la Renaissença d’Avinhon. Dempuèi la mitat del sègle XX, d’unas generacions de joves an seguit amb estrambòrd l’idèa de la literatura d’òc vista coma l‘incarnacion de totas las misèrias e de totas las emancipacions. I a de voses discretas, pasmens, que se pòdon interpretar dins lo sentit d’un cambiament d’endrechièra. Me sembla que la perspectiva mai feconda foguèt trapada quora la Fausta Garavini, aprèp los sieus estudis primièrs ont contava la grandor e los fracasses de las luchas per una escritura desprovincialisada dempuèi lo sègle XVI (cf. Garavini, Fausta 1967, 1970) comencèt a prene en compte a l’encòp „Parigi“ e la „provincia“ (cf. Garavini, Fausta 1990). Me daissa soscaire tanben un article de l’Arno Krispin ont s‘espepissa lo caminament de Gérard de Nerval, poèta enrasigat al dintre de la cultura dominanta e pivelat per çò que l’estaca als paises de lenga d’òc, cap a un estrifament intim que lo buta, fin finala, a se sentir „préoccupé par une réévaluation de l’échelle des valeurs“ (Krispin, Arno 1997, 92). Se dessenha aquí un caminament de pensada que val la pena, çò’m par, d’èstre seguit.

Per que se comprenga melhor çò que vòli dire agachem lo cas d’Edmond Jaloux (1878 – 1949), nascut a Marselha, poèta, romancièr, critica, director literari en çò de Grasset, elegit a l’Acadèmia francesa en 1936, autor d’una famosa Introduction à l’histoire de la littérature française. Un alienat intelligent, se diriá, que vei las valors francesas d’un punt de vista de neofit estrambordat. Propausa una definicion, lo Jaloux, de la literatura francesa que per el es la mai granda entremièg las literaturas nacionalas perdeque es la literatura mai umana, valent a dire mai universala.

„(...) notre littérature a tendu à faire de la personnalité humaine une figure capable de remplir pleinement son destin et de s’intégrer à un ensemble. Elle n’est point civique et théopathique comme la grecque; légiférante et rhétoricienne comme la romaine; insularisante comme l’anglaise; mythique et cosmique comme l’allemande; schizophrénique et réaliste comme l’espagnole. (...) Elle se plaît à moraliser, c’est-à-dire à méditer sur les hommes, non à les rendre meilleurs d’après un code établi à l’avance. Son rêve est d’aboutir à une aristocratie générale de tous les êtres, quelle que soit la classe sociale dont ils sont issus.“ [6]

Aqueste tròç conten  coma en abreujat un molon de representacions normativas que se’n pòt seguir lo desvertolhament a travers l’istòria de la literatura francesa modèrna. I a aquí l’elitisme doblat d’un vam civilizaire que se vira de cap a l’umanitat tota, i a tanben la mescla d’individualisme e de volontat d’integracion sociala, i a fin finala lo maridatge de l’universalitat e de la consciéncia nacionala que balha la segonda plaça a tot çò estrangièr. Dins de publicacions anterioras avem ensajat de mostrar de dralhas novèlas per la recèrca en joslinhant que lo nacionalisme francés nascut de la Revolucion e de las aventuras napoleonianas sufís pas per faire lutz sus un sistèma de valors d’a fons enrasigat dins l’istòria de l’eleit social acampat a París e Versailles a l’entorn del poder reial e arrossegant la societat sencèra dins un procès d’autoeducacion que la vida culturala tant coma lo fin fons de las mentalitats ne pòrtan la marca (cf. p. ex. Kirsch, Fritz Peter 1991). La literatura francesa, aital, se presenta coma lo laboratòri ont s’engimbra un imatge de l’òme perfièch que, de sègle en sègle, prendrà los noms de l‘“Honnête homme“, del „philosophe“ per s’impausar fin finala coma imatge de l’“Homme civilisé“ segon la granda vision umanitària e imperialista del sègle XIX. La literatura occitana coma totas las literaturas marginalas („connexes“) a jogat lo sieu ròtle dins l’istòria de la cultura dominanta que preniá la siá volada. Per se bastir, la civilizacion dominaira a besonh de la natura que resistís amb acarnament per cridar ceba al cap de la batesta. A calgut que las tòcas se dessompartiguèssen. Per los uns l’ideal del mestratge qu‘aprivada lo sauvatjum e la matèria gràcias a una mescla d’intelligéncia e de sensibilitat sociala, per los autres l’inspiracion que raja de las fòrças elementaras e del remembre d’un passat avalit.

La pensada occitana e occitanista, fins ara, cada còp que se virava cap a la dialectica del Nòrd e del Sud, a volgut definir mai que mai l’originalitat de la cultura occitana e las siás luchas contra las negacions que París opausa a l‘“Autre“ (cf. Lafont, Robert 1971 e 1987). Desfauta, çò’m par, una pensada doblament eretja que mostrariá, dins l’amira de totas las talvèras (occitana, „francofòna“, que te sabi ieu), lo sorgènt comun de l’universalitat francesa e del nacionalisme francés tal coma s’es fargat dempuèi lo sègle XVI en s’adaptar a las règlas de la centralizacion absoluda e absolutista. L’iniciativa mai uganauda seriá aquela que mostrariá las glòrias literàrias de la cultura dominanta al dintre d’un projet colectiu d‘egemonia culturala que s’encamina de sègle en sègle fins a l’ora d’ara. D‘aquí, es pas impossible d‘ajónher a d’estudis tocant las literaturas de França dins l’amira d’un universalisme francés vist coma  construccion istorica de durada longa que desperta, coma de responsas contestairas, de construccions d‘universalisme per de dire negatiu.

            Sembla qu’es possible d’engimbrar una istòria de la literatura francesa de tip inedit en destoscant de pertot, en çò de Racine, de Voltaire, de Balzac e tantes autres las marcas del sistèma de nòrmas que càmbia de generacion en generacion en servant çò essencial. Avem ensajat, dins un libre sus l’istòria del roman francés, del sègle XII fins a l’ora d’ara, de preparar lo terren per un tal pretzfach. [7] Per metre a l’espròva la nòstra ipotesi de trabalh, caldrà tanben esplorar la literatura d’òc a la recèrca de tendéncias que s’acòrdan amb la foncion de complementaritat que la cultura dominanta impausa a la cultura dominada, e d’autras tendéncias que se pòdon interpretar coma tentativas de fondar una vision de l’òme reguèrga, mai esceptica per çò qu’es de la fe dins l’òme autonòm, mèstre d’el meteis e del mond. Dins aqueste pretzfach, serà benlèu d’utilitat la presentacion de la Mirèlha mistralenca coma anti-Joana d’Arc e mai l’esfòrç de veire dins Lo Poema dau Ròse una negativitat de finimond qu’anticipa lo postmodernisme (cf. Kirsch, F. Peter 1996, 1997). Pensi tanben a la „besiaduro“ en çò de Godolin que Felip Gardy l’espepissa dins un estudi important. Serà pas possible d’opausar aquesta concepcion culturala a l‘“onestetat“ parisen-ca  ?

Al cap d’aquestas reflexions, l‘universalitat sembla quicòm de fòrt relatiu. Solide que val la pena de faire conéisser de pertot la „granda“ literatura d’òc que flamba „en coulées volcaniques parties pour brûler de leurs cris tout le paysage des Lettres bien au-delà de leur „petit réduit“ occitan“ (Gardy, Philippe in: Gardy, Philippe/Pic, François 1990, 13). Mas aquesta produccion serà copada de son public mondial tant que la cultura e las mentalitats en França demoraràn estacadas a de nòrmas del pensar e del sentir que se pòdon pas relenquir a de mens que s‘accepta de pensar autrament l’istòria, las valors fondamentalas, l’identitat enfin. La pontannada sembla favorabla a una analisi critica d’aquesta mena d’abòrd que, en defòra de l’istoriografía literària, lo sistèma de las valors tradicionalas en França s’es escrancat sens relambi tot de long del sègle XX. La literatura francesa, dins lo passat la literatura mai remirada del mond, a conegut, per çò qu’es de la produccion contemporanèa, de moments de flaquitge ont de vertadièrs complexes d’inferioritat fàcia a la concurréncia americana semblavan a mand de nàisser (cf. Nies, Fritz 1994). Aital, lo biais actual de voler mespresar o desconéisser tot çò que s’acòrda pas ambe las nòrmas centralizadas sembla puslèu un reflèxe irracional qu’una fòrça que raja d’un poder crescut al fiu de l’istòria. Per París, a l’ora d’ara, la literatura que recampa de noms coma Max Roqueta, Bernat Manciet, Robert Lafont, es pas encara acceptabla autrament que coma literatura terradorenca. Coma granda literatura capabla d’èstre aimada per un public internacional la literatura d’òc contunha d‘èstre un esclandre, una non-possibilitat. Lo sol remèdi que pòsca garir aqueste mal francés, me sembla, aquò’s lo vam de recèrcas (entrepreses cotria per d’estrangièrs e de ciutadans de França) que s’adralhen a un imatge novèl de la literatura francesa coma literatura demitizada, normala, pas mai universala que las autras. S’aquò fai nàisser de polemicas  e de garrolhas sanitosas, tan melhor.

Fritz Peter Kirsch

(primièra publicacion dins: Le Rayonnement de la civilisation occitane à l’aube d’un nouveau millénaire, 6e Congrès International de l’AIEO, Actes réunis édités p. G. Kremnitz/ B. Czernilofsky/P. Cichon/R. Tanzmeister, Wien, Prasens, 2001, 701-709).

Entresenhas bibliograficas

Anatole, Christian/ Lafont, Robert 197O. Nouvelle Histoire de la littérature occitane, Paris, PUF.

Ariès, André 1992. Universalité de la langue provençale, s.l.: Conseil régional Provence-Alpes-Côte d’Azur.

Balthazar, Louis 198O. „Un nationalisme libérateur. Lequel ?“, Relations 463, octobre, 265 – 268.

Bouraoui, Hédi 1996. „La Création en milieu minorisé: le cas de la littérature franco-ontarienne“, in: Le Rayonnement (mortel ?) des capitales culturelles, sous la dir. de Bernard Poche/ Jean Tournon, Grenoble: Programme Rhône-Alpes de Recherches en Sciences Humaines, 54.

Camproux, Charles 1953. Histoire de la littérature occitane, Paris: Payot.

Decremps, Marcel 1975, L’Astrado, Revisto bilengo de Prouvènço 12.

Garavini, Fausta 1967. L’Empèri dóu soulèu. La ragione dialettale della Francia d’oc. Milano-Napoli: Ricciardi.

Garavini, Fausta, 197O. La Letteratura occitanica moderna. Firenze: Sansoni.

Garavini, Fausta 1984. „Une littérature en situation de diglossie: la littérature occitane“, in: Popular Traditions and Learned Culture in France. Stanford: Anma Libri.

Garavini, Fausta 1990. Parigi e provincia. Scene della letteratura francese. Torino: Bollati Boringhieri.

Gardy, Philippe/Pic, François (éd.) 1990. Vingt ans de littérature d’expression occitane 1968 – 1988, Actes du Colloque International Château de Castries 1989. Montpellier: Section française de l’AIEO.

Gardy, Philippe 1992. Une Écriture en archipel. Église-Neuve-d’Issac: Fédérop

Gardy, Philippe 1996. L’Écriture occitane contemporaine. Une quête des mots. Paris-Montréal: L’Harmattan.

Gardy, Philippe 1998. „Beziat, beziadomen, beziaduro: d’une „manière“ toulousaine au XVIIe siècle (P. Godolin, J.-G. Dastros)“, in: Toulouse à la croisée des cultures. Actes du Ve Congrès international de l‘AIEO 1996 réunis par Jacques Gourc/ François Pic. Pau: Association Internationale d’Études Occitanes.

Jaloux, Edmond 1946. Introduction à l’histoire de la littérature française I. Genève.

Jens, Walter 1988. „Nationalliteratur und Weltliteratur – von Goethe aus gesehen“, in: Kindlers Neues Literatur Lexikon, hg. v. W. J., München: Kindler, , T. 1, XI - XXIII.

Kirsch, Fritz Peter 1986. Epochen des französischen Romans. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft.

Kirsch, Fritz Peter 1991. „Les Thèses de Norbert Elias et l'histoire littéraire de la France“, littérature, nr. 84 décembre 1991, 96 - 1O8.

Kirsch, Fritz Peter 1996. „Sus l'eroïsme de la Mirelha mistralenca“, Revue des langues romanes, T. C, n. 2, 247 - 264.

Kirsch, Fritz Peter 1997. „Aspects post-modernes de Mistral: Lou Pouemo dóu Rose“, in: Frédéric Mistral et Lou Pouèmo dóu Rose, Actes du Colloque de Villeneuve-lès-Avignon (1O et 11 mai 1996) rassemblés et préfacés par Philippe Gardy et Claire Torreilles, Annales de Littérature Occitane 5, 255 - 27O.

Krispin, Arno 1997. „L’Occitanie et la création poétique de Gérard de Nerval: du souvenir à l’invention, de l’histoire à la vision“, in: L’Occitanie romantique, Actes du Colloque de Pau 1994, rassemblés et préfacés par Claire Torreilles, s. l.: Centre d’Étude de la littérature occitane/ WILLIAM BLAKE & CO.ÉDIT.

Lafont, Robert 197O. Renaissance du Sud. Essai sur la littérature occitane au temps de Henri IV. Paris: Gallimard.

Lafont, Robert 19873. Clefs pour l’Occitanie. Paris: Seghers.

Lafont, Robert 1971. Le Sud et le Nord. Dialectique de la France. Toulouse: Privat.

Lafont, Robert 1996. „Un còp èra e uèi: lo subjècte occitan“, La Revista occitana 4, abril.

Lafont, Robert 1999. „Pour rendre à l’oc et aux Normands leur dû: genèse et premier développement de l’art épique gallo-roman“, Cahiers de Civilisation médiévale 42, 139-178.

Rieger, Angelica 1998. „Le Vertige cathare au Xxe siècle: Peter Berling et Les Enfants du Graal (1991)“, in: Toulouse à la croisée des cultures, Actes du Ve Congrès international de l’A.I.E.O., Toulouse, 19 – 24 août 1996, Actes réunis et édités par Jacques Gourc et François Pic, t. 2, Pau: AIEO, 455 – 470.

Seidler, Herbert 1969. „Weltliteratur“, Sachwörterbuch der Literatur, Stuttgart: Kröner, 846.



[1] „Goethe wußte schon weshalb er, in weiser Beschränkung, die europäische als eine Art von vorläufiger Weltliteratur perzipierte“ (Jens, Walter 1988, XX).

[2] „Die – ebenso wie bei Goethe von Faszination zeugende Beschreibung einer rapiden Universalisierung der Welt und ihrer Geschichte durch die Überwindung des Partikulären und Separaten stammt aus der Feder jener beiden Schriftsteller, denen, nach Goethe, die signifikanteste Zitierung des Begriffes „Weltliteratur“ zu danken ist: Friedrich Engels und Karl Marx.“ (Walter Jens, op. cit., XVII).

[3] Cf. Angelica Rieger, „Le Vertige cathare au Xxe siècle: Peter Berling et Les Enfants du Graal (1991)“, in: Toulouse à la croisée des cultures, Actes du Ve Congrès international de l’A.I.E.O., Toulouse, 19 – 24 août 1996, Actes réunis et édités par Jacques Gourc et François Pic, t. 2, Pau, AIEO, 1998, 455 – 470.

[4] „Au mieux, quelques-uns de ses écrivains les plus médiatisables sont évoqués de loin en loin au détour d’une page „touristique“ d’un grand quotidien ou hebdomadaire national, non tant comme écrivain d’ailleurs, ou en référence à une oeuvre récemment publiée, fût-ce en édition bilingue ou en traduction française, mais comme témoignages pittoresques d’une réalité divertissante.“ (Gardy Philippe 1996, 14)

[5]   Per çò qu’es del problèma d’un nacionalisme eticament acceptable dins l’amira del Canada francofòn cf. Louis Balthazar, „Un nationalisme libérateur. Lequel ?“, Relations 463, octobre 198O, 265 – 268.

[6] Jaloux, Edmond 1946, 20. E mai luènh legissèm: „Pour la littérature anglaise, dont les types sont Hamlet et Robinson Crusoe, l’homme est seul sur la terre; pour l’allemande, dont les héros sont Faust et le Titan de Jean-Paul, l’homme doit communiquer avec l’univers. Mais la nature et l’infini sont loin de l’écrivain français; il rencontre chaque jour d’autres hommes avec lesquels il doit s’entendre et tenter de créer une harmonie générale, faite des aspirations et des coutumes de tous“ (21)

[7] Cf. Kirsch, Fritz Peter 1986. Se prepara actualament una novèla edicion d’aqueste trabalh que deu sortir en 2000.